Onderzoek bij psychose
Vanaf de start van de afdeling is er veel wetenschappelijk onderzoek uitgevoerd. Er zijn onderzoekslijnen ontwikkeld op het gebied van:
- epidemiologie van psychotische stoornissen en transculturele psychiatrie,
- cognitief functioneren, vroeg-detectie bij psychose, en cognitieve gedragstherapie
- overig
Dr. Wim Veling is hoofd wetenschappelijk onderzoek op de afdeling, prof. dr. Mark van der Gaag heeft als hoofd onderzoek van Parnassia de eindverantwoordelijkheid voor lopende onderzoeken.
Epidemiologie en transculturele psychiatrie
Van 1997 tot op heden wordt onderzoek uitgevoerd naar de incidentie en het vroege beloop van psychotische stoornissen. Uit het eerste promotie-onderzoek bleek dat eerste- en tweede-generatie niet-westerse immigranten een verhoogd risico hebben op schizofrenie. Tevens werd aangetoond dat cannabis gebruik geassocieerd is met een vroeger begin van de ziekte en een slechtere prognose, dat de bij aanmelding gestelde diagnose betrouwbaar was en dat 56% van de patiënten na 2.5 jaar een slecht beloop had.
Naar aanleiding van de vraag waarom immigranten een verhoogd risico op schizofrenie hebben is het tweede promotie-onderzoek opgezet, van Wim Veling. De verhoogde incidentie van schizofrenie bleek vooral te gelden voor allochtonen die wonen in wijken waar weinig anderen van hun eigen etnische groep leven. Daarnaast bleek schizofrenie vaker in etnische groepen voor te komen als die groepen veel discriminatie ervaren. Een patiënt-controle onderzoek toonde aan dat immigranten die zich niet of negatief identificeren met hun eigen etnische groep vijf keer zoveel kans hebben op schizofrenie dan immigranten die een sterke etnische identiteit hebben.
Op dit moment wordt gewerkt aan verschillende publicaties, onder andere over de relatie tussen leeftijd bij migratie en de kans op schizofrenie bij eerste generatie migranten. Ook worden de op de afdeling verzamelde incidentiecijfers bestudeerd in relatie tot wijkkenmerken, waaronder sociale cohesie, veiligheid, populatie dichtheid, (lucht)vervuiling en sociaal-economische achterstand.
Cognitief functioneren, vroeg-detectie bij psychose en cognitieve gedragstherapie
Cognitief functioneren:
In juli 2009 is een promotie-onderzoek van psycholoog Luyken Stouten op de afdeling van start gegaan naar cross-sectionele en longitudinale relaties tussen verschillende domeinen van cognitief functioneren, genetische karakteristieken, en symptomen, beloop en uitkomst van de eerste episode van schizofrenie (promotor: Prof. Dr. Mark van der Gaag; co-promotor: Dr. Wim Veling).
Zo wordt er op het CEP per oktober 2009 gewerkt met een nieuwe uitgebreide cognitieve testbatterij waarmee op verschillende momenten in de eerste twee jaar na aanmelding het cognitief functioneren van alle patiënten in kaart gebracht zal worden.
Vanaf de start van de afdeling Eerste Psychose Behandeling wordt er bij het begin van de behandeling, in het kader van het diagnostisch protocol, onderzoek gedaan naar het cognitief functioneren van alle patiënten. Binnen dit onderzoek zullen ook de baseline metingen van de afgelopen negen jaar worden geanalyseerd.
Vroeg-detectie bij psychose:
In december 2007 is het vroeg-detectie onderzoek gestart. Een omvangrijke studie waarbij mensen met een hoog risico op psychose worden opgespoord en middels cognitieve interventies getracht wordt transitie naar psychose te voorkomen. De vroeg-detectie studie wordt uitgevoerd onder patiënten van een tweedelijns zorginstelling in de omgeving Haaglanden. Het is een samenwerkingsverband tussen de Vrije Universiteit Amsterdam, AMC-de Meren, Parnassia, PsyQ, Rivierduinen en GGZ Friesland, onder leiding van prof.dr. Mark van der Gaag. Mischa van der Helm is vanuit het CEP verbonden aan deze studie en voert de cognitief gedragstherapeutische behandelingen uit.
Op dit moment wordt gewerkt aan het integreren van de vroeg-detectie protocol met het zorgaanbod van CEP. Er is een psycholoog aangesteld als promovendus om een follow-up studie te doen van de mensen die aan de vroegdetectie studie meededen en een transitie naar psychose doormaken. De dataverzameling van deze studie loopt.
Effectiviteit Competitive Memory Therapy (COMET)
De Competetive Memory Training is een individuele cognitief gedragstherapeutische interventie bij de behandeling van therapieresistente auditief verbale hallucinaties. Mark van der Gaag heeft een onderzoek opgezet in een samenwerkingsverband tussen de Parnassia Bavo groep, zorginstelling Reinier van Arkel te 's Hertogenbosch en de stemmenpolikliniek behorende bij het Universitair Medisch Centrum. Hierin wordt de effectiviteit van deze interventie beoordeeld ten opzichte van een controle groep die deze interventie niet aangeboden krijgt.
Effetiviteit Meta-Cognitieve Training (MCT)
In de Meta Cognitieve Training staan denkprocessen centraal die een rol spelen bij het ontstaan en in stand houden van allerlei meningen, opvattingen, overtuigingen en psychotische denkbeelden. De Metacognitieve Training (MCT) stelt de cognitieve bias bij psychosen als centraal onderwerp. Deze interventie wordt bij voorkeur groepsgewijs gegeven. Het CEP heeft het afgelopen jaar deze nieuwe interventie als pilot behandeling aangeboden. De MCT is in deze pilot onderzocht met betrekking tot effectiviteit. Hierbij is samengewerkt met GGZ Noord- Holland-Noord. De eerste resultaten van de MCT zijn bemoedigend en mede hierdoor is er een subsidie vanuit ZON-MW toegekend om in het najaar van 2009 / begin 2010 te starten met een promotie onderzoek. In deze multicenter therapie-effect studie zal de effectiviteit van deze interventie onderzocht worden. Mark van der Gaag zal de promovendus van de Reinier van Arkel groep begeleiden. Het CEP zal in de multi-center therapie-effect studie participeren.
Overige (pilot) onderzoeken
Van een tweetal innovatieve concepten wordt op dit moment in een pilot onderzoek onderzocht of ze gebruikt kunnen worden voor grotere onderzoeken en / of behandeltoepassingen. Deze concepten sluiten aan op de lopende onderzoekslijnen, zijn een uitbreiding en verdieping daarvan.
Virtual Reality
Geheel nieuw is de ontwikkeling door CEP van Virtual Reality toepassingen bij psychose. Dit behelst het gebruiken van 3D omgevingen in onderzoek en behandeling, waarbij patiënten met behulp van 3D bril en laptop worden blootgesteld aan geheel gecontroleerde levensechte sociale omgevingen. Hiermee wordt voor het eerst mogelijk om a) onderzoek te doen naar directe psychologische en fysiologische respons op diverse sociale omgevingen, b) daardoor meer te leren over het ontstaan en beloop van psychose, c) patiënten te leren over hun symptomen en te trainen er mee om te gaan (psycho-educatie, biofeedback en gedragsexperimenten), d) mensen met een hoog risico op het krijgen van een psychose te leren omgaan met subklinische symptomen, waardoor wellicht een transitie naar psychose voorkomen kan worden, en e) studies naar gen-omgevingseffecten bij psychose op te zetten
De planning is dat er in het najaar van 2009 software en hardware ontwikkeld wordt voor de specifieke toepassing bij psychose, en dat in januari 2010 de dataverzameling van het pilot onderzoek van start gaat. Tevens wordt er financiering gezocht voor een groter vervolgproject, waarmee behandeltoepassingen systematisch kunnen worden ontwikkeld en onderzocht. Afhankelijk van de verkregen financiering zullen er een of meerdere promotietrajecten worden opgezet. In de loop van een aantal jaren zullen de behandelmethoden, indien effectief, beschikbaar komen voor andere behandelinstellingen voor psychose in Nederland en daarbuiten.
Immunologie
Recent is duidelijk geworden dat veel schizofreniepatiënten een afwijkende expressie van een specifieke set proinflammatoire genen in monocyten hebben. Een dergelijke genetische "handtekening" is geassocieerd met een verhoogde immuun activatie, die hersenfuncties kan destabiliseren en tot psychopathologie kan leiden.
Veranderingen in expressie van proinflammatoire genen kunnen ontstaan onder invloed van stress en zijn waarschijnlijk al voor het begin van de ziekte aanwezig. Ze zouden een marker kunnen zijn van een verhoogde kwetsbaarheid voor schizofrenie.
Het protocol is geschreven, financiering is gewaarborgd door Erasmus MC.